وقتی مخالفان از پس حاکمان اقتدارگرا برنمی‌آیند چه باید بکنند؟ وقتی طلیعه‌ی حمله‌ی نظامیِ قدرتی پیدا شود که شاید بتواند حکومت استبدادی را ساقط کند، با این احتمال چه باید کرد؟ وقتی حکومت‌های اقتدارگرا درگیر جنگ با کشوری خارجی می‌شوند، بدنه‌ی جامعه و افکار عمومی چه واکنشی نشان خواهند داد؟ تغییر رژیم از طریق مداخله‌ی نظامی خارجی چه عواقبی برای کشور هدف دارد؟ این‌ها پرسش‌هایی است که در جوامع مختلف سیاسی، از روسیه گرفته تا اوگاندا، ویتنام، صربستان، کوبا، عراق، افغانستان، سوریه، لیبی، ونزوئلا و ایران دست‌کم مطرح بوده. اغلب، مجادله درباره‌ی این پرسش‌ها محدود به محافل نخبگان سیاسی و روشنفکری می‌ماند، اما گاه نیز به بدنه‌ی جامعه و بحث کوچه‌و‌خیابان راه می‌یابد و حتی، نظیر مورد این روزهای ایران، منجر به شقاقی عاطفی می‌شود. گاه اختلاف نظرها چنان با شور‌و‌هیجان، ترس و امید، و شوق و نفرت آمیخته می‌شوند که مجال چندانی برای ارزیابی استدلال‌ها باقی نمی‌ماند.
تغییر رژیم از طریق مداخله‌ی خارجی پدیده‌ای قدیمی در تاریخ است. اسپارت در اواخر سده‌‌ی ششم پیش از میلاد، به لشگرکشی و براندازی فرمانروایان دیگر دولت‌شهرهای یونانی، مشهورتر از همه آتن، پرداخت. در سال ۵۱۰ پیش از میلاد، ارتش اسپارت به فرماندهی شاه کلئومنس یکم به آتن حمله کرد، به چندین دهه حکومت یک خاندان مستبد پایان داد و راه را در آتن برای آنچه در ادبیات زمان‌پریشِ مدرن «اصلاحات دموکراتیک» خوانده می‌شود هموار کرد.
یکی از نخستین پژوهش‌های داده‌محور که بازه‌ی زمانی گسترده‌ی سال‌های ۱۵۵۵ تا ۲۰۰۰ میلادی را بررسی کرده است، ۱۹۸ مورد مداخله‌ی خارجی با اعمال مستقیم زور نظامی (تهاجم، محاصره، اشغال نظامی، حملات دریایی یا بمباران‌های هوایی و …) برای تغییر یا تحمیل نهادهای سیاسی داخل کشور دیگر را شناسایی کرده؛ فارغ از این که موفق شدند یا به شکست انجامیدند. در این بررسی، مواردی که فقط حاکم جایگزین شده، بدون اینکه نهاد سیاسی تغییر کند، شمرده نشده‌اند. اغلب موارد مداخله نیز ناشی از دل‌سوزی برای حقوق‌بشر و دموکراسی در کشور هدف حمله نبودند، بلکه برای تامین منافع قدرت مداخله‌گر و همچنین به‌سبب انگیزه‌های ایدئولوژیکش بوده است.
برخی از این مداخله‌ها، که اتفاقاً کمتر به یاد آورده می‌شوند، توسط دولت‌هایی انجام شدند که ابرقدرت نظامی نبودند و به سقوط معدودی از دیوانه‌ترین دیکتاتورهای خونریز قرن بیستم انجامیدند. در دسامبر ۱۹۷۸ ویتنام کمونیست، که تازه از جنگ با آمریکا خلاص شده بود، به کامبوج لشگرکشی کرد و به حکومت نسل‌کش پل‌پوت و خمرهای سرخ پایان داد؛ حکومتی که با اعدام و کار اجباری و گرسنگی‌دادن باعث مرگ حدود دو میلیون کامبوجی شده بود. تانزانیا نیز در سال ۱۹۷۹ با اشغال پایتختِ اوگاندا حکومت عیدی امین را، که نزدیک نیم‌میلیون شهروند اوگاندایی را کشته بود، برانداخت. هر دوی این مداخله‌ها از قضا سال‌ها پیش از رایج شدن ادبیات حقوق‌بشریِ «مداخله‌ی بشردوستانه» به وقوع پیوستند.
در این مجموعه، به سراغ پژوهش‌ها و نمونه‌های مطالعاتی می‌رویم که به بررسی رفتار جوامع استبدادزده در دوران جنگ و حمله‌ی خارجی و تأثیر مداخلات نظامی خارجی بر سقوط یا دوام حکومت‌های اقتدارگرا و پیامدهای آن پرداخته‌اند.
اولین بخش مجموعه به دو پژوهش داده‌محور و تطبیقی می‌پردازد که اخیراً منتشر شده‌اند و از متون مهم علوم‌سیاسی در این حوزه محسوب می‌شوند. الکساندر داونز ۱۲۰ مورد تغییر رژیم از طریق مداخله‌ی خارجی طی سال‌های ۱۸۱۶ تا ۲۰۰۸ را بررسی کرده است. نتایج داونز بعضاً تکان‌دهنده‌اند؛ از جمله اینکه حدود یک‌سوم کل این براندازی‌ها ظرف کمتر از ده سال به آشوب و جنگ داخلی انجامیده‌اند. پژوهش داونز همچنین نشان می‌دهد که رهبرانی که با مداخله‌ی خارجی و از طریق تغییر رژیم به قدرت می‌رسند، معمولاً عمر سیاسی کوتاه‌تری دارند و بیشتر در معرض برکناری‌های خشونت‌بار قرار می‌گیرند.
جیسون براون‌لی، شش مورد تغییر رژیم از سوی آمریکا را بررسی می‌کند تا الگویی برای وارسی موفقیت و شکست حکومت‌های تحمیل‌شده با مداخله‌ی آمریکایی به‌دست آورد: در آلمان غربی، ژاپن، پاناما، هائیتی، عراق و افغانستان. براون‌لی نشان می‌دهد که این الگوها به دو متغییر وابسته‌اند: میزان همکاری کارگزاران حکومت پیشین با دولت اشغالگر و میزان مشروعیت و انسجام اپوزیسیون داخلی حکومتِ ساقط‌شده. براون‌لی براساس همین متغیرها و تأثیرشان به تحلیل دلایل شکست دولت جمهوری در افغانستان و بازگشت طالبان به قدرت می‌پردازد.
بخش دوم مجموعه بر بررسی نقش‌های مختلفی تمرکز دارد که اپوزیسیون رژیم‌های اقتدارگرا در سرگرفتن جنگ، در مقابله با جنگ و در سقوط یا بقای حکومت بازی کرده‌اند. یکی از غریب‌ترین نمونه‌های تاریخ همکاری اپوزیسیون ملی‌گرا و سلطنت‌خواه روسیه با آلمان نازی برای براندازی حکومت شوروی در دوران استالین بود که اولگ بیدا در پژوهش مفصل خود به آن می‌پردازد. اپوزیسیون در تبعیدی که مدام در نوستالژی گذشته سیر می‌کرد و هیچ برنامه‌ی فکری منسجمی جز ضدیت با حکومت شوروی نداشت. چنانکه بیدا می‌نویسد، حتی تجربه‌ی اپوزیسیون از نژادپرستی نازی‌ها و مشاهده‌ی قساو‌تشان با مردم شوروی هم به این منجر نشد که راجع به همکاری با آلمانی‌ها تجدیدنظر کنند: «چون اگر به خود اجازه می‌دادند نتیجه بگیرند که آلمانی‌ها هم شرورند، دیگر برای این سؤال که «پس چه کس دیگری می‌تواند روسیه را آزاد کند؟» جوابی نداشتند.»
وسام الشیبی در پژوهش تاریخی خود نشان می‌دهد که تصمیم آمریکا برای حمله به عراق در سال ۲۰۰۳ تا چه حد متأثر از بازیگری یک گروه کوچک و نسبتاً نوظهور اپوزیسیون با نام «کنگره‌ی ملی عراق» بود، و چطور گروه‌های باسابقه و با تشکیلات مسنجم، به‌خصوص احزاب کرد و شیعه، نتوانستند بر سیاست آمریکا تاثیر بگذارند. الشیبی به وجود «حفره‌‌های معرفتی» در سیاست خارجی آمریکا اشاره می‌کند که فرصت را برای اعمال نفوذ آن دسته از گروه‌های اپوزیسیون تبعیدی و مهاجران (دیاسپورا) فراهم کرد که چنین القا کنند که گویی با سیاستگذاران آمریکایی سبک‌و‌سیاق فکری مشترک و تطابق فرهنگی دارند.
دِرِک پترسن به جنگ اوگاندا و تانزانیا می‌پردازد که در سال ۱۹۷۹ نهایتاً به سرنگونی عیدی امین و اشغال پایتخت اوگاندا از سوی تانزانیا انجامید. کمابیش همه‌ی گروه‌های اپوزیسیون در تبعید اوگاندا از حمله‌ی تانزانیا حمایت کردند و برخی حتی در کنار ارتش تانزانیا جنگیدند؛ اما پایان جنگ نشان داد که تنها نقطه‌ی توافقشان رها شدن از شر عیدی امین بود. اپوزیسیون توانست از شر مستبدی دیوانه رها شود، اما استبداد را برنینداخت. پترسن همچنین اشاره می‌کند که چطور حکومت‌های متوالی پس از امین، که رهبران و سیاستمدارانشان همگی روزگاری جزئی از اپوزیسیون عیدی امین بودند، چندان علاقه‌ای به زنده نگه داشتن یاد قربانیان و مظلومان دوران او نداشتند.
بخش سوم مجموعه به واکنش عرصه‌ی عمومی به جنگ اختصاص دارد. دیکتاتوری نظامی آرژانتین جنگی را با انگلستان آغاز کرد که به شکست مفتضحانه‌اش انجامید. کریس هجز از مشاهدات خود در آرژانتین می‌نویسد، اینکه چگونه جنگ فضای داخلی را به سود حکومتی که ۲۰ هزار شهروند را کشته بود، عوض کرد و حتی مخالفان شکنجه‌شده هم در شور میهن‌پرستی با نظامیان حاکم همراه شدند.
اِلیسا ساتیوکُف در پژوهش خود نشان می‌دهد که بمباران صربستان از سوی ناتو در سال ۱۹۹۹ نیز به همبستگی موقت جامعه با حکومت اقتدارگرای میلوشویچ انجامید. تنها اقلیتی از فعالان دموکراسی‌خواه کوشیدند راه دشواری را انتخاب کنند که هم متضمن مخالفت با تجاوز نظامی بود و هم مخالفت با حکومت سرکوبگر. تجمعات خیابانی شبانه در تمام دوران جنگ برای ابراز همبستگی ملی و اعتراض به حمله‌ی ناتو برگزار شد. هنوز هم، و پس از گذشت دو دهه، روایت غالب در میان صرب‌ها این است که صربستانِ مظلومِ تاریخ و دچار تنهایی استراتژیک، دربرابر حمله‌ی غرب که هدفش از بین بردن تمامیت ارضی این کشور بود مقاومت کرد. در این روایت به نسل‌کشی و خشونت‌های نظام‌یافته و مستمر دولت صربستان علیه مردم بوسنی و کوزوو اشاره نمی‌شود.
هم در آرژانتین و هم در صربستان، اندک مدتی پس از پایان جنگ، رژیم‌های اقتدارگرا با اعتراضات عمومی گسترده روبرو شدند و در یک فرآیند گذار بدون خشونت کنار رفتند. در مثال مشابه دیگری، در سال ۱۹۷۴، حکومت نظامیان یونان دست به کودتا در قبرس زد. ترکیه در پاسخ به قبرس حمله کرد و بخش شمالی آن را به اشغال خود درآورد. حکومت نظامیان یونان تلاش کرد برای جنگ با ترکیه بسیج کند، اما ارتش یونان آمادگی لازم را نداشت و این تحقیر نشان داد که هیاهوهای ملی‌گرایانه‌ی رژیم تا چه اندازه توخالی بوده است. ظرف چند روز، حکومت نظامی فروپاشید و رهبر غیرنظامی، کنستانتین کارامانلیس، از تبعید فراخوانده شد تا روند گذار به دموکراسی را رهبری کند. (انقلاب میخک پرتغال (۱۹۷۴) نیز تا حد زیادی به دست افسران نظامی‌ای شکل گرفت که از سال‌ها جنگ‌های استعماریِ فرساینده و شکست‌خورده در آنگولا، موزامبیک و گینه بیسائو خسته و سرخورده شده بودند.)
با این حال این نمونه‌های اندکِ گذار دموکراتیک پس از ناکامی در جنگ، به‌هیچ‌وجه مشت نمونه‌ی خروار نیستند؛ مطالعات تاریخی نشان می‌دهند که جنگ برای رژیم‌های اقتدارگرایی که موفق از آن بیرون آمده‌اند نعمتی بوده که به تحکیم قدرتشان انجامیده است. به عنوان نمونه، دانیلو ماندیچ نشان می‌دهد وقتی نیروهای ناتو به صربستان تحت رژیم اقتدارگرای اسلوبودان میلوشویچ حمله کردند، مردم با وجود نارضایتی عمیق از دولت، ناگهان به‌وسیله‌ی بمب‌ها» متحد شدند و در بحبوحه‌ی جنگ، با دولت همراهی کردند.
چنانکه جسیکا ویکس در کتابش نشان می‌دهد، رژیم‌های اقتدارگرایی که شخص‌محور هستند و قدرت استبدادیشان کاملاً بی‌مهار است پس از شکست نظامی همچنان می‌توانند قدرت را در قبضه‌ی خود نگه دارند (نظیر صدام‌حسین پس از شکست در جنگ ۱۹۹۱). ناکامی در جنگ در بازه‌ی محدودی رژیم اقتدارگرا را آسیب‌پذیر می‌کند، اما اینکه رژیمی اقتدارگرا پس از ناکامی در جنگ سقوط کند به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله اینکه: آیا نخبگان حاکم دچار شکاف می‌شوند؟ آیا دستگاه امنیتی همچنان کارآمد و نیز وفادار می‌ماند؟ و آیا نیروی جایگزین سازمان‌یافته‌ای وجود دارد که قدرت را به‌دست بگیرد؟
آخرین بخش مجموعه، به فردای براندازی در پی حمله‌ی نظامی می‌پردازد. گزارش علی عبدالامیر علاوی، وزیر پیشین دولت انتقالی عراق، هرج‌ومرج پس از سقوط صدام را به‌تصویر می‌کشد: غارت و سوزاندن سازمان‌یافته‌ی وزارتخانه‌ها و کارخانه‌ها، نابودی اسناد و بایگانی‌های مهم اداری، فروپاشی خدمات اساسی اعم از برق‌رسانی وآب‌رسانی و بهداشت. این حمله همچنین تاثیرات طولانی‌مدت و جبران‌ناپذیری بر محیط زیست عراق وارد کرد.
حمله‌ی آمریکا به پاناما برای برکناری مانوئل آنتونیو نوریه‌گا در سال ۱۹۸۹ کمتر از یک روز طول کشید اما غارت و ویرانی‌ای که در پی این حمله به راه افتاد باعث مرگ هزاران نفر و بی‌خانمانی ده‌ها هزار تن شد، تا جایی که شمار کشته‌شدگان هنوز محل مناقشه است. ریچارد شولتز نشان می‌دهد که علت این فجایع از جمله آن بود که آمریکا نه برای پس از برکناری نوریه‌گا برنامه‌ای داشت و نه پیش‌بینی و ارزیابی درستی از تحولات پس از آن.
آمریکا از سال ۱۹۰۰ تاکنون ۱۷ تلاش برای ساخت دولت‌ها و برپایی ساختارهای دموکراتیک پس از مداخله‌ی نظامی داشته (مداخله‌ی اخیر در ونزوئلا شمرده نشده است). از میان این‌ها تنها چهار مورد به دموکراسی انجامیده: در گرانادا جزیره‌ای کوچک با جمعیتی حدود ۱۰۰هزار نفر، در پاناما با جمعیت کمتر از سه میلیون نفر که با اغماض می‌توان آن‌را دموکراسی برشمرد گرچه بی‌ثبات و ناکارآمد است و در ژاپن و آلمان اشغالشده پس از جنگ جهانی دوم. این دو کشور نمونه‌های نادر موفقیت هستند که هواداران مداخله‌ی نظامی آمریکا برای تغییر رژیم معمولا به آن‌ها ارجاع می‌دهند و آن‌ها را الگوی برپایی ساختارهای دموکراتیک می‌شمارند.
دو مقاله‌ی پایانی مجموعه نشان می‌دهند که این الگوهای موفق «دولت‌سازی» آمریکا در کشور اشغالی، درگیر چه فرایند‌های پرمناقشه‌ای بوده‌اند. آیاکو کاسونوکی استدلال می‌کند که نخبگان حاکم در ژاپن با چانه‌زنی توانستند جلوی اعمال برخی خواسته‌های آمریکا را بگیرند و یا به آن اصلاحات رنگ‌و‌بویی بومی دهند که لزوماً مطابق با آنچه آمریکا می‌خواست نبود. آلکساندرا لِوی نشان می‌دهد در آلمان نیز، برنامه‌ی جاه‌طلبانه‌ی آمریکا برای تنبیه همه‌ی اعضا و هواداران حزب نازی در برخورد با دیوار واقعیت از هم پاشید و تغییر جهت داد.