آداب گفتوگو
آزادی بیان
دکتر امیر احمدی آریان
از بهارستان تا اینترنت، از ممیزهای وزارت ارشاد تا بحثهای پرتنش امروز در شبکههای اجتماعی؛ آزادی بیان همچنان میدان نبردی پر از تناقض است. برای نویسندهای که سانسور دلیل مهاجرتش بوده، مواجهه با محدودیتهای تازه در غرب پرسشی بنیادین را زنده میکند: مرز آزادی بیان کجاست؟
لوینوویتز استدلال میکند که رواداری نباید با احترام و ادب یکی گرفته شود؛ برای رسیدن به حقیقت، گاه لازم است با باورهای دینیِ خطاکار ناروادار بود—اما نارواداریای که مؤدبانه، سنجیده و در خدمت جستجوی دانش در دانشگاههاست
در عصر شبکههای اجتماعی، سانسور به جای خاموشکردن مستقیم صداها با بمباران اطلاعات جعلی، از مجرای ترولها و الگوریتمهای تجاری عمل میکند؛ ابزار آزادی بیان همان سازوکاری شده که میتواند دموکراسی را تضعیف کند
در جهانی که تهدید به افشای تصاویر خصوصی میتواند صدای قربانی را خاموش کند، این پرسش مطرح است: آیا قوانینی که از حریم خصوصی محافظت میکنند آزادی بیان را تهدید میکنند یا تضمین؟
چرا بازارِ آزادِ بیان، بیطرف و خودکار به حقیقت نمیرسد؟ وقتی صداها نامتوازناند، حقیقت باید رابطهمند و زمینهمند فهم شود تا آزادی بیان به بازتولیدِ نابرابریهای جنسیتی ختم نشود
تروما و تیمار جمعی
دکتر کیانا کریمی
راه التیام تروما، خلق روایتیست که هنوز وجود ندارد. روایتی که قرار است در آینده بیاید و زبان زخمی در گذشته شود. تنها با درآوردن تجربههای مهیب از پراکندگی و بیشکلی، و قرار دادن آنها در یک توالی زمانی و معنایی است که میتوان به وقایع تروماتیک امکان بازشناسی داد
رویکرد جمعی به تروماهای سیاسی به جای تمرکز بر درمان انفرادی به دنبال خلق فعالیتهای دستهجمعی است که در آنها امکان بازگویی و بازسازی اتفاقات تروماتیک فراهم میشود. این بازگویی جمعی از طریق شکلدادن به یک تاریخ و هویت مشترک پیوندهای عمیقی میان اعضای جامعه میسازد و تابآوری و امید در کل اجتماع را افزایش میدهد
کنش سیاسی برای بسیاری از انسانها نه فقط شکلی از اعتراض، بلکه شکلی از مراقبت از خود و دیگری است؛ راهی برای معنا دادن به زندگی، و گاه حتی راهی برای دوام آوردن در جهانی که بیتفاوتی را پاداش میدهد. تحقیقات نشان دادهاند که «مولد بودن»، به معنای دغدغهی بزرگتر از خود داشتن، احساس خوشبختی را افزایش میدهد
برای گفتوگو با دیگری، ذهن باید هم سوگیری داشته باشد و هم شهامت کنار گذاشتن آن را. گادامر میگوید این اساس مهارت «شنیدن» در حین مکالمه سیاسی است، مهارتی که ضرورت عاجل فضای سیاسی امروز است
زبان و ملیگرایی
دکتر الکساندر جباری
ایران کشوری است چندزبانه و همیشه نیز چنین بوده است، اما فقط یک زبان رسمی دارد: زبان فارسی. در این وضعیت، نقش فارسی و سایر زبانهای موجود در ایران چگونه باید باشد؟ آیا استفاده از زبان فارسی لزوماً به نفع یک گروه قومی خاص تمام میشود؟ آیا روش دیگری برای سیاستگذاری این چندزبانگی وجود دارد؟
آیا استفادهی کرهایها از خطی که مبنایش خط تصویری چینیهاست به غرور ملی و استقلال آنها ضربه میزند؟ آیا بهکاربردن خط بیگانه موجب بردگی فکری ملت میشود؟ آیا پیشینهی غنی فکری و فرهنگی و مذهبی هر ملت با تغییر خط از دست میرود؟
در چهارچوبهای غربی معمولاً تصور از «متن» این است که «مکتوب» باشد، و طبق نظریهی اندرسون سوادِ خواندنِ این متنِ مکتوبِ چاپی در شمارگان بالاست که منجر به شکلگیری تصور ملت میشود. اما در خاورمیانه بسیاری از متون از طریق شفاهی آموخته و سینه به سینه منتقل میشدند
یکی از اصلیترین ویژگیهای عصر ملت-دولتسازی تأکید بر زبان ملی بود. دولتهای مدرن وفاداری به زبان مشترکِ ملی را همسنگ وفاداری به میهن تعریف کردند. اما در هنگامهی ترویج گاه اجباری زبان مشترک برای یک ملت واحد، چه بر سر تنوع زبانی آمد؟
انقلابیون شوروی در ابتدا به زبانهای محلی پروبال فراوان دادند: دادگاهها و نهادهای دولتی و مدارس به زبانهای محلی کار میکردند، آثار ادبی جهان به این زبانها ترجمه میشد و حتی برای زبانهایی که نوشتار نداشتند خط ابداع شد. اما دشواری فراوانِ ادارهی کشور به ۱۹۲ زبان مختلف موجب شد زود از این کار پشیمان شوند
تدوین قانون اساسی
دکتر آنا فروشتوفر و دکتر الکساندر هادسن
هنر مدیریت توقعات در روند تدوین یا بازنگری قانون اساسی بسیار مهم است. این روند در خلاء اتفاق نمیافتد؛ کشمکش نیروهای سیاسی، میراث تاریخی، و کشمکشهای فرهنگی را باید بهدقت به تعادل برسانیم تا بتوانیم از دامهایی که منجر به شکست میشوند، اجتناب کنیم
در طراحی روند تدوین قانون اساسی باید به تفاوت «مشارکت» بالا و «شمولگرایی» دقت داشت. مشارکت گسترده الزاما به روند دموکراتیک نمیانجامد. در عوض مهم این است که روند تدوین شمولگرا باشد، یعنی همه گروههای ذینفع در تدوین دخیل باشند، ولو نمایندگان این گروهها مجمع کوچکی تشکیل دهند
قوانین اساسی معمولاً در زمانهی بحران و برای مهار وضعیت بحرانی تدوین شدهاند، اما خود زادهی بحران هستند: اسنادی که قرار است حافظ حقوق همه باشند، میتوانند دستخوش منافع و احساسات دستاندرکاران شوند و بحرانهای جدیدی به پیش بکشند
هر چه روند تدوین قانون اساسی مشارکتیتر باشد، احتمال میرود از انسجام متن بیشتر کاسته شود. متن نامنسجم گاهی اتفاقا نتیجه کسب مشروعیت بالاتر باشد، اما مشکل اینجاست که چنین متنی معمولا کارایی لازم را ندارد
قانون اساسی ایالات متحده از نظر ستایشگران آن نمونهی یک «اثر کامل» است. اما این قانون را گروه کوچکی از نخبگان سیاسی نوشتند و گروههای بومی، سیاهان و زنان در روند تدوین آن غایب بودند. مشکلات مزمنی که این غیاب بوجود آورده نشانگر آن است که قانون اساسی باید در یک روند مشارکتی تدوین شود
چندفرهنگگرایی و حقوق اقلیتها
دبیر مجموعه: دکتر میثم بادامچی
مباحث فلسفه سیاسی و علوم سیاسی در سیسال گذشته بدان گرایش دارد که فدرالیسم چندملیتی، یا حداقل انواعی ولو ضعیف از خودگردانی، را به عنوان بهترین ساختارهای سیاسی برای پذیرش تنوع ملیتی و قومیتی در چارچوب حقوق بشر و در نظامهای دموکراتیک معرفی کند
رالز معتقد بود شهروندی مشترک باعث تعمیق «فضیلتهای سیاسی» در میان شهروندان میشود. اما کیملیکا میگوید تلاش برای تحمیل شهروندی مشترک بدون جدیگرفتن تکثر قومیتی فضیلتهای سیاسی لیبرال را تضعیف میکند
نظام فدرالیسم معمولا با تقسیم قدرت میان دولت مرکزی و دولتهای ایالتی ترویجگر دموکراسی است، اما نه همیشه. در مالزی، فدرالیسم برای تقویت سیستمی نیمهدموکراتیک به کار بسته شده که ملغمهای از دموکراسی و کنترلهای اقتدارگرایانه است و قدرت را در انحصار یک ائتلاف خاص نگه میدارد.
میهندوستان استدلال میکنند که «چراغی که به خانه رواست، به مسجد حرام است» و علاقه به وطن را یک مؤلفهی مهم هویت فردی میدانند؛ اما از منظر اخلاق جهانشمول، حب وطن ممکن است باعث بیتفاوتی و حتی خصومت نسبت به دیگران شود
جهان شاهد تبدیل زبان انگلیسی به یک زبان رابط جهانی است. به عقیدهی فان پارِیْس، در این مرحله گذار باید برای غلبه بر نابرابریها، آموزش مهارت زبان انگلیسی را سرعت داد و آن را از انحصار نخبگان و انگلیسیزبانان بومی خارج کرد
زنان و تغییر قانون
دبیر مجموعه: دکتر سحر مرانلو
هر فعالیتی در جهت اصلاح قانون از مطالعه تاریخ تغییر قوانین علیه زنان سود میبرد، چون این تاریخ حقوقی است که نشان میدهد زنان برای دستیابی به حقوق برابر با چه چالشهایی مواجه بودهاند و چه رویکردهایی اتخاد کردهاند
برابری جنسیتی در پیشگاه قانون دقیقاً یعنی چه؟ آیا برابری قانونی به معنای تساوی همگان در برابر قانون است؟ یا برعکس، برای تحقق برابری اتفاقاً باید به جنسیت فرد توجه کرد و در برخی از موارد، قوانینی متفاوت برای زنان و مردان وضع کرد؟ آیا میتوان با اتکاء بر آموزههای فمینیسم نظام حقوقی برابری ترتیب داد؟
قانون ادعا میکند جامعه را برابر و عادلانه میبیند، اما استدلالهای حقوقی قضات همواره تحت تاثیر گرایشها و تعصبات آنها است. راه تحقق یک نظام حقوقی برابر آن است که بازیگران نظام حقوقی متنوعتر شوند و جا برای شیوههای مختلف استدلال حقوقی باز شود
گوئینت بب، اولین زن فارغالتحصیل رشتهی حقوق از دانشگاه آکسفورد بود که در سال ۱۹۱۳ از جامعهی وکلای انگلستان و ولز به خاطر ممانعت از ورود زنان به حرفهی وکالت شکایت کرد. چرا این زن گمنام مانده و نام او در تاریخ حقوق انگلستان نادیده گرفته شده است؟
اولین وکلای زن جنسیت خود را نادیده گرفتند بلکه تنها با اتکا به صلاحیت حرفهای در جامعهی مردانه وکلا پذیرفته شوند. با اینحال اکثر آنها برای ورود به این حرفه با دشواریهای زیادی مواجه شدند و در بسیاری از موارد به دلایل مختلف از کار خود منع شدند یا مجبور شدند تبعیضهای آزاردهندهای را تحمل کند
انتخابات در نظامهای اقتدارگرا
دبیر مجموعه: امیرحسین مهدوی
نظامهای هیبریدی وضعیتی در میانهی اقتدارگرایی و دموکراسی دارند، اما ماجرای آنها به کنار هم قرارگرفتن نهادهای متعارض ختم نمیشود؛ بافت نامتجانس این نظامها باعث کارکرد متفاوت نهادها در آنها میشود که با آنچه در نظامهای دموکراتیک و اقتدارگرا سراغ داریم همخوانی ندارد
بعضی کشورها در گذار به دموکراسی در تثبیت حکومتی دموکراتیک عاجز ماندند و برخی دیگر ظرفیت لازم برای استقرار اقتدارگرایی تمامعیار را نداشتند. در هر دو حالت، نظامهای هیبریدی پدیدار شدند که در یک وضعیت خاکستری در میانهی اقتدارگرایی و مردمسالاری به ثبات رسیدند
بالارفتن سطح آموزش مردم الزاماً کمکی به پیشرفت دموکراسی و پایاندادن به اقتدارگرایی نمیکند. بسیاری از کشورها اتفاقاً با اتکاء به نیروی کار تحصیلکرده توسعه مییابند و به موفقیتهای مختلفی دست پیدا میکنند، اما الزاما از شر حاکمان اقتدارگرا خلاص نمیشوند
اگرچه رقابت در انتخاباتهای اقتدارگرا غالبا منصفانه نیست، اما نمایشی خواندن آنها هم با واقعیت انطباق ندارد. نفس برگزاری انتخابات تاثیری تدریجی بر کیفیت ادوار آتی انتخابات دارد. رقابت منظم موجب می شود که حاکم به درجاتی از پاسخگویی میل پیدا کند
زمانی کودتای نظامی اصلیترین دشمن دموکراسی بود، اما امروزه دموکراسیها بیشتر دچار زوال تدریجی میشوند؛ خشونت زوال شاید کمتر باشد، اما بحرانهای برآمده از آن سادهتر نیستند.
جوانان و سیاست
دبیر مجموعه: دکتر آصف بیات
جوانان هویتهای متکثری دارند و دنبالهروی هیچ نوع سیاست بهخصوصی نیستند؛ بلکه در برهه و شرایط مختلف دست به انواع و اقسام سیاستورزی میزنند. اما وقتی دست به عمل سیاسی میزنند، اغلب ذوق و سلیقه و ابداعات جوانی را به کار میگیرند. آنان بدین طریق مهر جوانی را بر پیشانی مبارزات سیاسی حک میزنند و درگیریشان را به گونهای نوآورانه ابراز مینمایند.
تمایزگذاری سنی امری قراردادی و دلخواهانه است. ما نمیدانیم پیری چهوقت آغاز میشود؛ درست همانطور که نمیدانیم ثروتمندبودن از کجا آغاز میشود. در همهی جوامع، در جبههی میان جوانی و سالخوردگی جنگ برقرار است. طبقهبندی بر حسب سن همواره به معنای ایجاد محدودیت و ایجاد نظمی است که هر کس باید جای خود را در آن بشناسد
بخش بزرگی از نیروی کار در بازار امروز را میتوان «بیثباتکاران» نامید. جوانانی که از امنیت بازار کار محروم هستند، از وضعیت لرزان خود سرخوردهاند، و این باعث میشود اغلب عصبانی و خشمگین باشند. وضع متزلزلشان به آنها اجازه نمیدهد شبکهی معناداری از روابط قابل اعتماد برقرار کنند و این بر سرخوردگی و خشمشان میافزاید
جوانان مسلمان از یک سو در معرض سوءتفاهمهای فراگیر و بازنماییهای ناخواسته هستند و از دیگر سو، در تلاش برای یافتن موقعیتهای شایسته برای زیستن. از یک سو در غرب آنها را تروریستهای بالقوه میبینند و از سوی دیگر، حاکمان اقتدارگرای کشورهایشان آنها را «آیندهسازان» میخوانند در حالی که برای اکثریت آنها هیچ روزنهای برای داشتن زندگیای دلخواه و سازنده باقی نمیگذارند
برنامههای دولت پوتین برای جوانان از نظر ایدئولوژیک بر ملیگرایی و ضدیت با غرب متمرکز است اما جوانانی که در این برنامهها شرکت میکنند به تبلیغات بیاعتنا هستند و بیشتر به دنبال مهارتآموزی و اشتغال میگردند
نظامیان و اقتصاد
دبیر مجموعه: دکتر علیرضا اشراقی و دکتر رویا ایزدی
چرا نظامیان در کشورهایی نظیر چین، کوبا و ویتنام با نظام کمونیستی به سرمایهداری علاقهمند میشوند و حضوری پررنگ در اقتصاد پیدا میکنند. نطفهی نیروی نظامی با فعالیتهای عمرانی، مهندسی و اقتصادی از همان آغاز تشکیل نظام جدید بسته شده. همچنین با کاهش منابع، نظامیان برای تامین هزینههای نظامی به فعالیت اقتصادی رو میآورند
نظامیان معمولاً در وضعیت نزاع یا اضطرار اجازهی فعالیت اقتصادی مییابند، و فرض بر این است که با بازگشت اوضاع به حالت عادی باید به پادگانها برگردند. اما نظامیانی که از فعالیت اقتصادی سود میبرند و به فساد ناشی از بینظارتبودنش هم مبتلایند در تداومیافتن وضعیت نزاع میکوشند
سیاستهای آزادسازی اقتصادی ارتشهای کشورهای خاورمیانه را وارد عرصهای کرد که در آن با دردستداشتن امکاناتی انحصاری عملاً جای رقابت را برای بخش خصوصی تنگ کردند و در سطحی بیرقیب به فعالیت تجاری پرداختند. این فعالیتها، و فساد همراه با آن، بهخصوص در بهار عربی، هدف اعتراض جنبشهای مردمی منطقه بود
تحولات سیاسی مانند روند دموکراسیسازی در کشورهای آمریکای لاتین چه تأثیری بر فعالیتهای اقتصادی نظامیان داشته است؟ چرا آزادسازی اقتصادی در کشورهایی فعالیت اقتصادی نظامیان را شتاب داد و در کشورهای دیگری مانع آن شد؟ سود نظامیان از فعالیتهای اقتصادیشان دقیقاً در کجاست؟
نظامیها وانمود میکنند که طرحهای عظیم اقتصادیشان برای «مردم» و «ملّی» هستند، اما اکثریت عظیم «مردم» از این طرحها سودی نمیبرند. سرمایهداری جدید نظامی دیگر در قالب شکلهای کلاسیک اقتصاد و بازار نئولیبرال عمل نمیکند و حتی دیگر در آن خبری از وعدهی آرمانشهر مصرفی نئولیبرال مبنی بر انتخاب آزاد و حقوق فردی هم نیست
نیروهای مسلح و اعتراضات مردمی
دبیر مجموعه: دکتر رویا ایزدی
احتمال اینکه فعالان به بسیج مردمی و راهاندازی کمپینهای اعتراضی غیرمسلحانه علیه حکومت بپردازند در کشورهایی که نظام سربازگیری وظیفه دارند بیشتر از کشورهایی است که حکومت ارتشهایی با نیروهای داوطلب (که شغلشان نظامیگری است) در اختیار دارد
سه خطر اصلی رهبران حکومتهای اقتدارگرا و حتی بعضی از حکومتهای دموکراتیک را تهدید میکنند: ارتش، نخبگان سیاسی نزدیک و خودی، و تودهی مردم. ارتش احتمال دارد کودتا کند، نخبههای سیاسی نزدیک به رهبران احتمال دارد علیهشان توطئه کنند، و تودهی مردم احتمال دارد قیام کنند
بررسی شیوهی مواجههی نیروهای نظامی با قیامهای مردمی در بحرین، یمن و سوریه بهخوبی نشان میدهد که ارتشها واحدهایی یکپارچه نیستند. فرماندهان و زیردستان منافع بسیار متفاوتی دارند که طی قیامهای تودهای تضادشان آشکار میشود
رفتار متفاوت نیروهای نظامی در مواجهه با قیامهای بهار عربی منجر به بحثهایی داغ و تحلیلهایی متناقض میان پژوهشگران علوم سیاسی شده. چرا در کشورهایی با فرهنگ مشابه و ساختار استبدادی مشترک، الگوهای متنوعی از وفاداری یا تمرد نظامیان را شاهد بودیم؟
سختی معاش، احساس همدلی بیشتر با مردم بهجای تعهد به نظام، نارضایتی از وظایف محوله، و همچنین اختلاف میان صفوف مختلف نظامی از جمله عواملی هستند که احتمال سرپیچی نیروهای مسلح از دستور سرکوب را افزایش میدهند
جامعه و سلامت روان
دبیر مجموعه: دکتر ارکیده بهروزان
روند رایج مدیکالیزهکردن در روانپزشکی شمشیری دولبه است: از سویی به شرایطی مانند اعتیاد بدون انگ و قضاوت نگاه میکند و با نگاهی انسانی از آنها جرمزدایی میکند، از سوی دیگر مسئلهی خاصی مانند ترومای جنگ را که ریشهی اجتماعی دارد، صرفا به یک موضوع پزشکی و غیراجتماعی فرو میکاهد
استبداد با برقرار کردن بیعدالتی ساختاری برای مردم «اضطراب تروماتیک مدام» پدید میآورد و مدام آنها را در معرض تهدید قرار میدهد تا از ترس توان هیچ حرکتی نداشته باشند. حس خیانتدیدگی در محیط مملو از فساد نظاممند بیحساب و کتاب افراد را دچار تروما میکند
حاکمیت سیاستهایی را پیاده میکند که از کیفیت زندگی و طول عمر مردم میکاهد، اما هرگز مسوولیت وضعیت پیشآمده را نمیپذیرد. نمیتوانیم به اوضاع عمومی، شرایط نابسامان محیط کاری و اضطرابهای روزمره توجه نکنیم و در عوض راجع به ضعف اراده، اشتها، غذا، سیگار، خرید و اعتیاد افراد حرف بزنیم
ژانر خودیاری ریشههای سیاسی معضلات روانی را نادیده میگیرد، معضلات رایج را عادی و خصوصی میکند و فرد را مسوول آشوبهای «خودساخته» و «بیدلیل» درونیاش میداند. خود فرد باید به داد خودش برسد و حال بد او ربطی به اوضاع سیاسی و اجتماعی ندارد
دستهبندی آدمها مطابق معیارهای علوم زیستی و انسانی چه تاثیری دارند و در عمل چه نقشی در ساختار قدرت و فهم و رابطهی انسانها با یکدیگر بازی میکنند؟ دستهبندیها گاه میتوانند هویتهای جدید و نوعی از زیستن را خلق کنند که تابهحال وجود نداشته
جنبش و دموکراسی
دبیر مجموعه: دکتر محمدعلی کدیور
تصور رایج این است که جنبشهای مدنی باید از هر نوع خشونت بری باشند. اما پژوهشها نشان میدهد که اعتراضهای خشن غیرمسلحانه در گذارهای دموکراتیک رایج هستند و اتفاقا در کنار دیگر تاکتیکهای غیرمسلحانه میتوانند به موفقیت جنبشهای اعتراضی کمک کنند
میراث انقلابها چیست؟ انقلابها در یک قرن اخیر دچار چه تحولات مهمی شدهاند؟ آیا باید در تعریف انقلاب تجدیدنظر کرد؟ چه عواملی منجر به وقوع انقلابها میشوند، چه عواملی به موفقیتشان کمک میکنند؟ برای اولینبار به این پرسشها با بررسی دادههای تمامی حرکات انقلابی از سال ۱۹۰۰ میلادی تا کنون پاسخ داده شده است
جنبشهای دیجیتال میتوانند زود دچار انجماد تاکتیکی شوند، ساختار تصمیمگیری ضعیفی دارند و همچنین فاقد رهبری سازمانی و رسمی هستند. ظرفیتها و مهارتهایی که منجر به کسب محبوبیت آنلاین میشود لزوما مهارتهایی نیستند که لازمهی رهبری کارآمد برای جنبشهای اجتماعی هستند
تجربهی کرهجنوبی نکتهای مهم را گوشزد میکند: اثر سرکوب و خشونت دولتی بر اعتراضات را نمیتوان تنها در افزایش و کاهش تعداد رخدادهای اعتراضی دید؛ جنبههای دیگر جنبش مانند تنوع کنشگران، تاکتیکها، گفتمانها، و ائتلافات نیز جنبههای مهمی از جنبش هستند که تحت تاثیر فضای سرکوب احتمال تغییر دارند
انواع گذارهای اعتراضی و جامعهمحور را نمیتوان لزوما در قالب اصلاح یا انقلاب قرار داد. مسیر اعتراضی به دموکراسی میتواند از راههای مختلفی بگذرد و نباید سناریوهای موجود سیاسی را به دوگانهای کاذب تقلیل داد
عراق: جنگ و حافظه
دبیر مجموعه: دکتر حوراء الحسن
کلیت تولیدات ادبی در طول جنگ، به استثناء چند اثر، گفتار حکومت صدام را بازتاب میداد. این تولیدات خصلتی فرقهای هم نداشت: از قضا نویسندگان حامی جنگ هم از سنیان بودند و هم از شیعیان. هر حیلهای برای گریز از نوشتن راجع به جنگ نهایتاً بیثمر میماند. یکی از بزرگترین نویسندگان عراقی به بهای نوشتن مقالات مطبوعاتی در حمایت از جنگ توانست لااقل از نوشتن داستان در این زمینه کناره جوید
آثار ادبیای که دربارهی «سربازان فراری» نوشته شد روایتهای به حاشیهراندهشدی جنگ عراق با ایران را برجسته کردند، کسانی که از حافظهی جمعی و تاریخ ادبی عراق پاک شده بودند. آثاری از این دست نوعی حافظهی بدیل هستند که به قلم (یا دربارهی) کسانی نوشته شده که بهطور معمول از گفتارهای عمومی دولت حذف میشدند.
با آغاز جنگ زنان بسیاری از حقوق خود را از دست دادند. حق سفر زنان بدون اجازهی شوهر یا پدر پس گرفته شد؛ زنان دیگر به لوازم جلوگیری از بارداری دسترسی نداشتند و به آنان گفته شد که وظیفهی ملیشان این است که پنج فرزند برای جنگ به ارمغان آورند. حتی کاندوم غیرقانونی اعلام شد
تنها در سال آخر جنگ، وقتی که صدام قصد داشت افکار عمومی را برای صلح با ایران آماده کند بود که زنان مجال بازگویی روایتهایشان دربارهی فجایع جنگ را یافتند. این روایتها وقتی اجازهی انتشار پیدا کردند که حکومت آن را در راستای برنامههای خود میدانست
زنان در طول جنگ باید هم بار کار خانه را به دوش میکشیدند و هم جای خالی مردان را پر میکردند؛ در این سالها میشد زنان را به عنوان کارگر پمپ بنزین و رانندهی کامیون دید. زنانی که در نزدیک جبههها زندگی میکردند وضع بهشدت دشواری داشتند: هم شاهد خرابشدن خانهشان در اثر آتش توپخانهی ایران بودند و هم شاهد کشتهشدن عزیزان و همسایگانشان
فمینیسم و دولت
دبیر مجموعه: دکتر نازنین شاهرکنی
جنبشهای اجتماعی متعارف در کشوری چون ایران بیشتر در معرض سرکوب قرار میگیرند، اما اعمال زندگی روزمره به دلیل ماهیتشان میتوانند هم از سرکوب بگریزند و هم تغییر پدید آورند
تجربهی زنان دالیت در همکاری با سازمان ملل یکی از مصادیق جهانی ناکامی فمینیستها است؛ برنامههای سازمان ملل از نظر منتقدان منجر به هیچ تغییر اساسی در وضع زنان نشده است
دولت آمریکا تلاشهای فمینیستی را به سمت اصلاح قانون جزا جهت داد بدون آنکه مسئولیتی را به دلیل شیوع خشونت خانگی متوجه خود ببیند و بخواهد تغییرات ساختاری ایجاد کند
تجربهی زنان درگیر در جنبش خانههای امن در ترکیه به آنها نشان داده است که نگهداری از این خانهها مستلزم مسئولیتپذیری دولت است، زیرا بدون بودجهی مستمر دولتی این پناهگاهها مدام در معرض خطر تعطیلی قرار میگیرند
سازمان مردمنهاد «مرکز تحقیقات و مشاوره فمینیستی» در برزیل تجربهای موفق از حضور توامان درون و بیرون دولت نشان میدهد، دولتی که با نظام اداری گسترده، فساد و ناکارآمدیاش زبانزد است.